ASPress - czasopisma pedagogiczne


ARCHIWUM WYDAŃ CYFROWYCH


Zbiór 52 felietonów poświęconych współczesnej Polsce, Polakom, polityce, roli telewizji i mediów we współczesnym świecie, globalizacji i konsekwencji wynikającej z naszego otwarcia na świat.
Wydanie w postaci pliku PDF
Cena 10 zł.
Zamów


Książka o podróżach, poznawaniu, odkrywaniu i podbijaniu świata, o pokonywaniu kolejnych horyzontów ludzkiego rozwoju. Ludzie wędrują od wieków, zawsze chcieli zobaczyć, co jest za kolejną rzeką, górą, morzem, za nowym horyzontem. Ta wędrówka pozwoliła najpierw poznać naszą planetę, a dziś już zaprowadziła człowieka poza granice Układu Słonecznego. Kim są ci, którzy zmieniają historię świata? Dlaczego Krzysztof Kolumb odkrył Amerykę, a Mikołaj Kopernik „poruszył” Ziemię?
Wydanie w postaci pliku PDF.
Cena 10 zł.
Zamów

Wydanie drukowane



Historia powstania  * Dane techniczne * Słynne rajdy * Rozwiązania konstrukcyjne

Pierwszy pojazd z napędem na obie osie skonstruowano w 1824 r. a więc ponad pól wieku wcześniej od samochódu. Jednak dopiero wojskowi amerykańskiej armii jako pierwsi chcieli mieć pojazd, który pojedzie każdą drogą, pokona głębokie rowy  i wyposażony będzie we wciągarkę, tak by mógł poruszać się w każdym terenie.
Cena 10 zł.
Zamów

Wydania specjalne "Geografii w Szkole"

2011

2010

2009

2008


Zamów


Ebooki 


Więcej

2017 - Rok Rzeki Wisły

 Najdziksza rzeka Europu– rzeka możliwości

 

Rok Wisły ustanowiony został uchwałą Sejmu Rzeczpospolitej w czerwcu ubiegłego roku. Towarzyszy mu wiele różnorodnych inicjatyw z zakresu edukacji przyrodniczej i historycznej, sportu czy etnografii, natomiast najwięcej wydarzeń skupia się wokół wielu tematycznych spływów i rejsów rzeką.

Tego typu akcent Roku Wisły nie jest przypadkowy, ponieważ pretekstem do jego inauguracji jest 550. rocznica rozpoczęcia okresu wolnej żeglugi po Królowej Polskich Rzek. Owo wydarzenie, począwszy od 1467 r. przez kolejne trzy stulecia przyczyniało się do intensywnego rozwoju gospodarczego Rzeczpospolitej.

Nawiązując do złotego okresu żeglugi śródlądowej, Rok Wisły ma za zadanie wypracowanie wspólnego kierunku zrównoważonego rozwoju dla obszarów nadwiślańskich, co w praktyce oznacza wzajemne pogodzenie rozwoju żeglugi oraz turystyki, jak również właściwego gospodarowania brzegów Wisły z zachowaniem równowagi ekologicznej rzeki. Ponowne odkrywanie i efektywne wykorzystanie znaczenia największej z polskich rzek ma bardzo doniosłe znaczenie, ponieważ stan obecny wskazuje na to, że jej szeroko rozumiany potencjał jest niedostatecznie wykorzystany.

Wiślana autostrada

Wieloletni brak inwestycji w dziedzinie żeglugi śródlądowej sprawił, że odmiennie do stanu sprzed dwóch stuleci, transport wodny w Polsce nie odgrywa dziś znaczącej roli. Jego udział w transporcie krajowym wynosi zaledwie 0,4%, co stanowi niewielką wartość na tle innych krajów naszego kontynentu (np. Belgia, Niemcy, Austria: 12-20%) lub średniej unijnej wynoszącej 7%.

Obecnie w dorzeczu Wisły użytkuje się tylko 0,1% potencjalnych dróg wodnych, zwykle o znaczeniu lokalnym, natomiast ich łączna długość szacowana jest na ponad 3,5 tysiąca kilometrów. W skali całego kraju drogi wodne spełniające wymagania dróg międzynarodowych lub mogące być używane przez nowoczesną flotę stanowią jedynie 6% ich łącznej długości. Połowa z nich przypada właśnie na Wisłę, a podobnie jak w przypadku większości naszych rzek, zlokalizowane na niej drogi wodne najwyższej klasy mają charakter niepołączonych ze sobą odcinków.

Tymczasem stopień rozwinięcia sieci rzecznej Polski stwarza duże możliwości rozwoju żeglugi śródlądowej. Dodatkowym czynnikiem rozwoju jest fakt, że przez terytorium Polski przebiegają trzy szlaki wodne o znaczeniu międzynarodowym: z Bałtyku do Dunaju w Bratysławie (E.30), z Bałtyku do Dniepru i Morza Czarnego (E.40) oraz z Holandii do Rosji i Litwy (E.70).

Połączenie krajowymi drogami wodnymi z naszymi sąsiadami stanowiłoby istotne usprawnienie wymiany towarowej, a wzmocnienie roli żeglugi śródlądowej pozwoliłoby odciążyć transport lądowy i zmniejszyć poziom eksploatacji dróg krajowych. Transport wodny jest też bardziej ekonomiczny – mniejsze są koszty zewnętrzne transportu (prawie 5 razy niższe niż dla transportu drogowego), jak również obniżone jest zużycie paliw, a to z kolei oznacza ograniczenie emisji spalin.

Potrzeba większego zaangażowania w dziedzinie żeglugi śródlądowej wynika również z faktu, że według wytycznych unijnych oraz podpisanego w grudniu porozumienia AGN o żegludze śródlądowej, Polska zobligowana jest do zwiększenia udziału transportu wodnego do 15% w ciągu najbliższych 13 lat (oznacza to przejęcie 30% transportu drogowego). Dlatego w ramach Programu Rozwoju Żeglugi planowane jest priorytetowe użeglownienie Odry i Wisły, na co przeznaczone zostanie łącznie ponad 60 mld zł.

Plany dotyczące Wisły skupiają się na użeglownieniu dwóch odcinków: Górnej Wisły między Oświęcimiem a Sandomierzem oraz Dolnej Wisły na odcinku od Warszawy do ujścia. Na pierwszym z nich, gdzie od 1949 r. zbudowano 6 z 18 planowanych stopni wodnych, utworzono Drogę Wodną Górnej Wisły, która z uwagi na niewielką długość ma znaczenie tylko regionalne.

Na drugi z wymienionych odcinków przeznaczona ma być połowa z wymienionej wyżej kwoty programu, a inwestycja ma nawiązywać do projektu Kaskady Dolnej Wisły, sięgającego lat 60. ubiegłego wieku. Z planowanych wówczas 9 zapór powstała wówczas tylko jedna z największym sztucznym zbiornikiem Polski – Jeziorem Włocławskim.

Obecne plany zakładają utworzenie między Warszawą a Gdańskiem dalszych ośmiu zapór, z których jedna w okolicach Siarzewa może powstać już w ciągu najbliższych 3 lat. Inwestycja ta ma stanowić krok w kierunku większego wykorzystania potencjału energetyki wodnej Polski, który wykorzystywany jest jedynie w 12%, a którego niespełna połowa przypada właśnie na Wisłę(…)

 

Najdziksza rzeka Europy

To właśnie niekwestionowana wartość przyrodnicza Wisły stanowi naczelny element sporny w rozmowach nad gospodarczym wykorzystaniem jej zasobów. Najdłuższa rzeka Polski to ponadregionalny korytarz ekologiczny służący migracji gatunków, a występujące w pobliżu jej koryta łachy, wilgotne łęgi oraz wiśliska stanowią cenne ostoje ptactwa włączone w sieć NATURA 2000. Wisłę obejmują 53 obszary tej sieci, zajmujących niemal w całości środkowy i dolny odcinek doliny Wisły – od Zawichostu do ujścia, z wyjątkiem okolic Puław, Warszawy oraz Jeziora Włocławskiego – łącznie 31% całkowitej długości rzeki.

Fragment doliny między Sandomierzem a Płockiem uważany jest za szczególnie cenny i wpłynął na wizerunek Wisły jako „ostatniej dzikiej rzeki Europy”. Tereny nadwiślańskie chronione są również w 16 rezerwatach i 5 parkach krajobrazowych, a obecnie trwają prace koncepcyjne nad utworzeniem kolejnego – Wiślańsko-Narwiańskiego Parku Krajobrazowego.

Inwestycje takie jak Kaskada Dolnej Wisły, podobnie jak całokształt wizji Wisły jako istotnej arterii żeglownej, postrzegane jest przez wielu ekologów za poważne zagrożenie.

Niektórzy badacze wskazują, że próby zmian parametrów dróg wodnych przez piętrzenie wód spowoduje zniszczenie powstałych łach i wysp oraz łęgów nadrzecznych, a tym samym bogatych przyrodniczo siedlisk i obszarów lęgowych dla ptaków.

Inwestorzy z kolei twierdzą, że spiętrzenie wód spowoduje powstanie nowych obszarów podmokłych i tym samym siedliska nie ulegną bezpowrotnemu zniszczeniu. Jednak przyrodnicy odpowiadają, że układ przyrodniczy i tak zostanie zachwiany, a dla lokalnej awifauny oznaczać to będzie, jeśli nie ograniczenie liczebne, to zubożenie populacji zagrażające istnieniu bardziej zagrożonych gatunków (...)

 

Ekologiczne alternatywy

Tymczasem zwolennicy żeglugi śródlądowej zwracają uwagę na wielkie autostrady wodne Europy takie jak Dunaj czy Ren, a ponadto Men, Łaba, Sekwana oraz Loara, gdzie mimo rozwijania funkcji transportowej nadal funkcjonują obszary NATURA 2000. Sedno może tkwić w umiejętnym wykorzystaniu dużych nakładów finansowych przeznaczanych na kompensację siedlisk czy renaturyzację wybranych odcinków koryt i równin zalewowych.

Działania te służą możliwemu zniwelowaniu zmian w środowisku rzecznym, które niechybnie muszą nastąpić w momencie ingerencji w system fluwialny. Przykładami mogą być tutaj program Life-Nature, w ramach którego zrenaturyzowano brzegi Dunaju między Wiedniem a Bratysławą, projektowanie obszarów dla przelewów powodziowych w dolinie Renu czy utworzenie kanałów bocznych wzdłuż Menu, które umożliwiły odtworzenie wcześniejszych siedlisk nadrzecznych bez istotnej ingerencji w kondycję szlaku żeglownego. Swego rodzaju kompromisem przy użeglownieniu polskich rzek może być zatem tworzenie równoległych do nich tzw. kanałów lateralnych, którymi mógłby odbywać się transport śródlądowy (…)

 

Czysta jak Wisła?

Zagadnienia ekologiczne obejmują również problem jakości wód Wisły, która na dominującej długości jest niezadowalająca. Dotyczy to zarówno stanu chemicznego określanego zwykle „poniżej dobrego”, jak również stanu ekologicznego ocenianego na umiarkowany lub słaby (do odcinka małopolskiego włącznie), a począwszy od biegu środkowego – najczęściej zły. Z kolei spośród substancji o przekroczonym dopuszczalnym stężeniu w wodach Wisły stwierdzono ołów, rtęć oraz wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (benzoperylen, indenopiren).

Na taki stan rzeczy mają wpływ pewne stałe „gorące punkty” dorzecza Wisły. W pierwszym rzędzie jest to Górnośląski Okręg Przemysłowy, skąd uchodzą oprócz ścieków komunalnych, również zasolone wody kopalniane oraz wody o podwyższonej temperaturze. W niższym, małopolskim biegu rzeki niosą zanieczyszczenia pochodzące z obiektów przemysłowych zlokalizowanych np. w Oświęcimiu, Krakowie, Alwerni czy Nowej Sarzynie. Tego typu punktami w biegu dolnym są z kolei Włocławek (zakłady chemiczne) czy Gdańsk (rafineria, składowisko Wiślinka) a także rejon Kujaw, gdzie do Wisły trafia zwiększona ilość nawozów rolniczych. Natomiast w biegu środkowym głównym punktem zanieczyszczania największej rzeki Polski pozostaje Warszawa.

Przed przebudową oczyszczalni „Czajka” w 2012 r. niemal połowa ścieków stolicy trafiała bezpośrednio do Wisły, podobnie jak to miało miejsce w kilkunastu innych gminach Mazowsza czy w Płocku. Obecnie tego typu zrzuty ścieków należą już niemal do przeszłości przez co negatywny wpływ Warszawy na jakość wód Wisły został zdecydowanie ograniczony (…)

Podsumowując kwestię czystości wód Wisły warto też zwrócić uwagę, że ochrona jej wód nie sprowadza się jedynie do obszarów bezpośrednio przyległych do rzeki – Wisła poprzez swoje dopływy zbiera potencjalne zanieczyszczenia również z bardziej odległych terenów swojego dorzecza, które obejmuje niemal 60% powierzchni naszego kraju.

 

Wisła przyciąga

Zagospodarowanie brzegów Wisły zgodne z zasadami ekologii, a także troska o jakość jej wód stanowią kluczowe elementy dla stworzenia wizerunku Królowej Polskich Rzek jako wysokiej rangi atrakcji turystycznej. Jednym z kierunków służących rozpowszechnieniu wypoczynku nad Wisłą jest plan budowy kilkudziesięciu nowych przystani obsługujących małe jednostki na potrzeby turystyki wodnej oraz towarzyszące im inwestycje w obsługę tego typu ruchu turystycznego. Ma temu towarzyszyć odpowiednie oznakowanie i rewitalizacja turystycznych szlaków wodnych.

Przykładami inwestycji przyciągającymi ludzi nad Wisłę mogą być przystanie i bulwary utworzone w Puławach, Janowcu i Kazimierzu Dolnym czy program aktywizacji żeglugi na Żuławach (Pętla Żuławska). Aktywizacja turystyki obejmować ma także połączenie rzeki oraz rozlokowanych wzdłuż niej licznych zabytków i atrakcji etnograficznych poprzez rozbudowaną sieć szlaków turystycznych. Dodatkowo mają im towarzyszyć liczne punkty infrastruktury służące obsłudze przyjezdnych. Tego typu działania mogą sprawić, że mieszkańcy wielu ośrodków nadwiślańskich na powrót „odwrócą się” ku Wiśle. Dotyczy to zwłaszcza mniejszych miejscowości, dla których bliskość Wisły już dawno przestała być podstawą bytu ekonomicznego (…)

 

Wisła jako symbol polskości, odzwierciedla jednocześnie wiele problemów i podziałów stale aktualnych dla naszego kraju. Ochrona przed powodzią, potencjalne korzyści ekonomiczne oraz turystyka stawiają cele być może trudne do pogodzenia, ale – jak pokazują doświadczenia innych krajów – niewykluczone z możliwości realizacji.

Czas pokaże, czy inwestycje takie jak Kaskada Dolnej Wisły, wodna autostrada wiślana czy infrastruktura turystyczna Vistula River Park będą do pogodzenia z wizją Wisły dzikiej i zarazem bezpiecznej dla ludzi.

Więcej przeczytacie w artykule Krzysztofa Trojana „Wisła – rzeka możliwości” w najnowszym wydaniu (1/2017) „Geografii w Szkole”.

 

Fot. Fotolia