ASPress - czasopisma pedagogiczne


ARCHIWUM WYDAŃ CYFROWYCH


Zbiór 52 felietonów poświęconych współczesnej Polsce, Polakom, polityce, roli telewizji i mediów we współczesnym świecie, globalizacji i konsekwencji wynikającej z naszego otwarcia na świat.
Wydanie w postaci pliku PDF
Cena 10 zł.
Zamów


Książka o podróżach, poznawaniu, odkrywaniu i podbijaniu świata, o pokonywaniu kolejnych horyzontów ludzkiego rozwoju. Ludzie wędrują od wieków, zawsze chcieli zobaczyć, co jest za kolejną rzeką, górą, morzem, za nowym horyzontem. Ta wędrówka pozwoliła najpierw poznać naszą planetę, a dziś już zaprowadziła człowieka poza granice Układu Słonecznego. Kim są ci, którzy zmieniają historię świata? Dlaczego Krzysztof Kolumb odkrył Amerykę, a Mikołaj Kopernik „poruszył” Ziemię?
Wydanie w postaci pliku PDF.
Cena 10 zł.
Zamów

Wydanie drukowane



Historia powstania  * Dane techniczne * Słynne rajdy * Rozwiązania konstrukcyjne

Pierwszy pojazd z napędem na obie osie skonstruowano w 1824 r. a więc ponad pól wieku wcześniej od samochódu. Jednak dopiero wojskowi amerykańskiej armii jako pierwsi chcieli mieć pojazd, który pojedzie każdą drogą, pokona głębokie rowy  i wyposażony będzie we wciągarkę, tak by mógł poruszać się w każdym terenie.
Cena 10 zł.
Zamów

Wydania specjalne "Geografii w Szkole"

2011

2010

2009

2008


Zamów


Ebooki 


Więcej

Jady i toksyny

Co nas truje?

W związku ze zbliżający się letnim sezonem warto nieco wcześniej zapoznać się z różnego rodzaju zagrożeniami czyhającymi na nas podczas wyjazdów krajowych, jak i zagranicznych i mieć świadomość, że zarówno rośliny jak i zwierzęta czy też inne organizmy mogą stać się potencjalnie źródłem choroby czy nawet poważniejszych konsekwencji.
 
 
W przyrodzie nas otaczającej występują zarówno zwierzęta jadowite jak i toksyczne. Jadowite zwierzęta wytwarzają jady w specjalnych gruczołach wydzielniczych lub grupach komórek i mogą wprowadzać truciznę do organizmu ofiary podczas ukąszenia (zęby jadowe, szczękoczułki, szczękonóża) bądź użądlenia (kolce, żądła). W tym przypadku jad służy do zdobycia pożywienia czy też jako obrona czynna. Natomiast zwierzęta trujące powodują zatrucie organizmu „konsumenta” na skutek ich spożycia. Tu zadaniem toksyn jest działanie odstraszające potencjalnego „konsumenta” lub też obrona bierna. Toksyny takie wytwarzane są przez organizm zwierzęcia i magazynowane są w większości tkanek, gdy dostaną się do organizmu „konsumenta” poprzez okład pokarmowy czy też przez skórę wywołują efekt silnie toksyczny. Ogólnie jady i toksyny zwierzęce określa się mianem zootoksyn i dzieli między innymi na: neurotoksyny, hemotoksyny, miotoksyny, hemorraginy, hemolizyny, kardiotoksyny, nefrotoksyny i nekrotoksyny. Skład jadów jest bardzo złożony, zawierają one m.in.: polipeptydy, białka (o dużej i małej masie cząsteczkowej i są to peptydy o bardzo nietypowej budowie czy też alkaloidy (czyli roślinne produkty wtórne), powstałe z aminokwasów w procesie biosyntezy.
Rozwój nowoczesnych metod badawczych stworzył możliwości poznania złożonego składu jadów i toksyn. Jad może zostać wchłonięty do wnętrza organizmu w wyniku transportu biernego lub aktywnego, ułatwionej dyfuzji (czyli w wyniku procesu przemieszczania się jego hydrofilowych cząsteczek przez podwójną warstwę lipidową błony komórkowej za pomocą białkowych przenośników, transporterów lub kanałów z miejsca o większym ich stężeniu do miejsca o stężeniu mniejszym). Obszar działania jadu uzależniony jest, zgodnie z gradientem stężenia,  od jego zdolności do dyfuzji i podziału pomiędzy osocze i tkanki, przy czym jad może być metabolizowany w wielu różnych tkankach.
 
Jady i toksyny zwierzęce
 
Ze zwierząt lądowych związki toksyczne wytwarzają: stawonogi, pajęczaki (skorpiony, pająki i kleszcze), pareczniki, dwuparce, owady, mięczaki i gady. Z medycznego punktu widzenia istotne znaczenie ma jedynie około 10 rzędów stawonogów, czyli pajęczaki (skorpiony, pająki, biczykoodwłokowce, solfugi, roztocze i kleszcze), wije (krocionogi i stonogi), owady (pluskwiaki wodne, zajadkowate i pluskwiaki okrągłe), chrząszcze (majkowate), łuskoskrzydłe (motyle, ćmy i gąsienice) oraz błonkoskrzydłe (mrówki, pszczoły i osy). Przykładowo ilość odnotowanych ukąszeń przez skorpiony osiąga kilka tysięcy rocznie.
Zasadniczo jady i toksyny zwierzęce mogą być trojakiego pochodzenia: są syntetyzowane w ciałach zwierząt (np. przez jadowite węże), występują jako produkty metaboliczne bakterii żyjących w symbiozie z danym organizmem zwierzęcym (np. ośmiornica Hapalochlaena lunulata czy też u trującej ryby fugu) oraz są nabywane przez zwierzęta po zjedzeniu innych owadów zawierających toksyny (np. niektóre gatunki południowoamerykańskich żab nadrzewnych z rodzaju Phyllobates przyswajają sobie neurotoksyny - batrachotoksyny poprzez zjadanie trujących owadów.
Pod względem sposobu działania toksyn zwierzęcych na inne organizmy zwierzęce należy wymienić: neurotoksyny, kardiotoksyny, cytolizyny, toksyny wywołujące hemolizę, koaguliny, hemoraginy, toksyny hamujące krzepliwość krwi i enzymy trawiące białka.
 
Pijawki
 
Te żyjące w wodzie zwierzęta potrafią wytwarzać specyficzny związek o znanym od dawna także korzystnym znaczeniu dla ludzi, pod warunkiem odpowiedniego zastosowania. Jest to hirudyna – wielkocząsteczkowe białko o skomplikowanej budowie, będące składnikiem wydzieliny pijawek, którą sączą one do rany ofiary po ugryzieniu. Hirudyna wykazuje zdolność powstrzymywania krzepnięcia krwi, gdyż blokuje trombinę odpowiedzialną za powstawanie fibryny (podstawowego składnika skrzepu). Obecnie na bazie hirudyny produkowane są leki dla osób z zakrzepicą.
 
Ryba fugu
 
Każdego roku toksyczna tetrodotoksyna C11H17N3O8 (Rys.11) okazuje się zabójcza dla nieszczęsnych smakoszy ryb najeżokształtnych (np. fugu), nieodpowiednio przygotowanych i konsumowanych między innymi na Bliskim Wschodzie jak również i w Japonii. Toksyna ta występuje też u innych ryb, głowonogów i płazów.
 
Kleszcze
 
Kleszcze kojarzą się głównie z tym, że po ich ukąszeniu może dojść do wywołania choroby takiej jak: wirusowe zapalenie mózgu, bakteryjnego pochodzenia borelioza (choroba z Lyme) oraz (głównie w USA i Wielkiej Brytanii) gorączka plamista Gór Skalistych. Okazuje się jednak, że niektóre z tych małych organizmów wydzielają także jad. Wywołany jego wstrzyknięciem stan występujący po ukąszeniach określa się jako kleszczowe porażenie, a objawy charakteryzują się osłabieniem i utratą koordynacji, nie są jednak śmiertelne.
 
Mrówki

Jad mrówek może stanowić nawet 20% masy ciała mrówki. Jako główny składnik jadu należy wyróżnić kwas mrówkowy, którego stężenie może wynosić nawet do 60%. Mrówki rudnice mają w swoim jadzie szczególnie dużo kwasu mrówkowego. Poza tym składnikiem w jadach mrówek znajdują się: alkaloidy np. dialkilopiperydyna, a także niewielkie ilości hialuronidazy, kinin, terpenoidów, histaminy oraz lipazy i esterazy. Złożonym peptydem zawartym w jadzie mrówek z występującego w USA gatunku Pogonomyrmex barbatus jest barbatolizyna, działająca niszcząco na erytrocyty. Broniące się mrówki najpierw gryzą, a potem polewają ranę jadem. Jad mrówki może wywołać ból lub głównie uczucie świądu. Czasem też ukąszenie mrówek powoduje wystąpienie krostek, a nawet martwicy skóry.
Jad pszczeli
 
Jad pszczeli owadów błonkoskrzydłych Hymenoptera należy do często wywierających  niekorzystne działanie alergenów (narażenie na niego występuje zwłaszcza latem). Jest on wprowadzany do organizmu człowieka w trakcie użądlenia i może wywoływać objawy chorobowe o ostrym przebiegu. Jad produkowany jest przez pszczoły-robotnice i pszczołę-matkę (przez całe jej życie) w gruczołach jadowych znajdujących się w tylnej części odwłoka i gromadzony jest w zbiorniku jadowym. Zwłaszcza pszczoła miodna wytwarza uczulający jad. Podobno pszczoły przetrwały od czasów dinozaurów (owady te znaleziono zatopione w bursztynach), a już w starożytnym Egipcie były cenione za to, że wytwarzają miód.
W jadzie pszczelim znajduje się mieszanka różnych trujących związków: melityny, dopaminy, histaminy, apaminy, MCD-peptydu i fosfolipaz A1 i A2. Melityna to peptyd działający drażniąco w miejscu użądlenia, stanowiący około 40% suchej masy jadu pszczół, którego cząsteczka zbudowana jest z 26 aminokwasów. Powoduje on rozpad erytrocytów, stymuluje wydzielanie histaminy, zwiększa przepuszczalność naczyń krwionośnych, powoduje skurcz mięśni szkieletowych, serca i żołądka oraz blokuje przewodnictwo nerwowo-mięśniowe (…)
Ciekawostką jest, że sobole, tchórze syberyjskie, szczury i jeże są niewrażliwe na jad pszczół.
 
Jad os
 
Jad os od jadu pszczół odróżnia mniejsza zawartość peptydów. Jad ten zawiera peptyd kininę, który może wywołać kurcz mięśnia gładkiego i obniżyć ciśnienie krwi. Poza tym w skład jadu os wchodzi też acetylocholina, serotonina, fosfolipaza B i 5-hydroksytryptamina (5-HT). Osy mogą żądlić wielokrotnie, ale przy każdym kolejnym ukłuciu wstrzykują mniejsze dawki jadu. Białko zawarte w jadzie wywołuje uczulenia.

Pająki
 
Na 30000 istniejących gatunków pająków, ukąszenie ok. 200 z nich może wywołać zmiany w organizmie człowieka. Oczywiście wszyscy znają ich nazwy, takie jak: tarantula, czarna wdowa, pająk olbrzymi krab, toksyczna dama czy morderczy pająk. Praktycznie wszystkie pająki produkują jad stosowany przez nie do uśmiercania ofiar, głownie bezkręgowców, lecz większe osobniki są w stanie upolować także małe ryby, płazy, gady i ssaki. Ogólnie pająki można podzielić na nadrzewne, naziemne i te, które żyją pod ziemią (w „norkach”). 
Do najbardziej jadowitych pająków zaliczyć można przedstawicieli rodzaju Atrax, a szczególnie arachnea (Atrax robustus, czyli ptasznik australijski) gatunek występujący w Australii. Jego jad zawiera δ-heksatoksynę, która jest peptydem zbudowanym z 42 aminokwasów oraz atraksotoksynę, jedną z najsilniejszych na świecie pajęczych trucizn. Ciekawostką jest to, że udokumentowane przypadki ukąszenia człowieka powodowane były najczęściej przez osobniki męskie tego gatunku, a poza tym osobniki żeńskie odznaczają się mniej toksycznym jadem. Od 1979 roku w Australii w przypadku stwierdzonych ukąszeń przez ten gatunek podawane jest antidotum. Silnym jadem odznaczają się, poza tym, ptaszniki z rodziny ptaszników - Pterinochilus i Haplopelma oraz ptasznikowatych – Poecilotheria i Stromatopelma. 
Do innych niebezpiecznych pająków należy zaliczyć te z rodzaju omatnikowatych (Latrodectus), wraz ze słynną czarną wdową, a także przedstawicielem z Europy południowej - czarnym wilkiem. Kilka z tropikalnych egzotycznych pająków przedstawiono poniżej (Fot.2.). W skład pajęczych jadów poza wymienionymi wcześniej peptydami wchodzą też: woda, pepsyna, białka, neurotoksyny paraliżujące system nerwowy, hemotoksyny zatruwające krew, cytotoksyny niszczące tkanki ciała, hemorragina uszkadzająca ściany naczyń krwionośnych i koagulina powodująca krzepnięcie krwi. Jak się więc okazuje, pajęcze jady mają różnorodne działanie, gdyż ich głównymi składnikami są związki blokujące przepływ impulsów nerwowych, powodujące paraliż mięśni oddechowych lub obumieranie tkanek, a poza tym rany po ukąszeniach pozostają owrzodzone przez bardzo długi czas. Ukąszenie naszego rodzimego pająka kątnika Tegenaria atrica też może okazać się groźne w skutkach dla niektórych osób, a powikłania po takim ugryzieniu mogą trwać nawet do kilku lat.
Ropuchy
 
Jady wytwarzają też ropuchy oraz egzotyczne żaby. Znanym jadem jest bufotoksyna (Rys.13.) wytwarzana przez ropuchy. Poza żabami, ropuchami także traszki i salamandry wytwarzają, w skórnych specjalnie do tego przystosowanych gruczołach, toksyczną bufoteninę
 
Węże, żmije, skorpiony i ich jady
 
Do węży o najsilniejszym jadzie zalicza się następujące gatunki: grzechotnik diamentowy, grzechotnik teksaski, grzechotnik preriowy, grzechotnik straszliwy, okularnik indyjski, żmija łańcuszkowa, żmija sycząca, mamba zwyczajna, wąż tygrysi, żmija zygzakowata.
 W przypadku jadu węży do składników ich jadów zaliczyć można nieenzymatyczne białka, enzymy, peptydy, składniki o małej masie cząsteczkowej (aminy biogenne, aminokwasy, cytrynian, węglowodany i nukleozydy), lipidy, steroidy, glukozydy, aminopolisacharydy, chinony oraz wolne aminokwasy, a także serotoninę i histaminę. Jady grzechotników i kobr rozrzedzają krew i rozpuszczają ciało. Następuje to pod wpływem miotoksyny, która wywołuje zwiększenie stężenia jonów wapnia w mięśniach, co w efekcie powoduje samozniszczenie tkanki mięśniowej. Do najważniejszego składnika jadu kobry tajwańskiej (Naja naja atra) należy kobrotoksyna, złożony peptyd zbudowany z 62 aminokwasów oraz 4 mostków disiarczkowych. Neurotoksyny różnych gatunków żmij i skorpionów znajdujące się w ich jadach mają podobną budowę do kobrotoksyny i mogą zawierać w cząsteczce 62 -74 aminokwasów wraz z 4 mostkami disiarczkowymi.
Na ponad 1000 gatunków skorpionów jedynie użądlenia około 75 z nich mogą być na tyle toksyczne, że konieczna będzie pomoc medyczna. Dotyczy to np. skorpiona korowego Centruroides exilicąuda oraz kilku innych Jady skorpionów zawierają białka o małej masie cząsteczkowej,  aminokwasy, nukleotydy, krótkołańcuchowe toksyny np. skopolaminę- neurotoksynę (zbudowane z 20-40 reszt aminokwasów z trzema lub czterema wiązaniami disiarczkowymi, oddziałujące z kanałami potasowymi lub chlorkowymi w błonach komórkowych), związki długołańcuchowe (o cząsteczkach złożonych z 58-76 aminokwasów z czterema wiązaniami disiarczkowymi, oddziałujące głównie z kanałami sodowymi), fosfolipazę A1 i A2 oraz sole (…)
 
Więcej przeczytacie w artykule Joanny Kurek „Jady i toksyny” w najnowszym wydaniu (3/2017) „Chemii w Szkole”.
 
(…) – skróty pochodzą od redakcji

Polecamy:

Pakiet archiwalny - 6 wydań - 30 zł


!