ASPress - czasopisma pedagogiczne


ARCHIWUM WYDAŃ CYFROWYCH
       
Język Niemiecki



Wydania z lat 2009-2016 dostepne są w wersji elektronicznej jako pliki PDF. Są one identyczne z wersjami drukowanymi. Jednakże nie zawierają materiałów, które były na płytach CD/DVD dołączanych do niektórych wydań drukowanych.
W wersji drukowanej dostepne jest tylko jedno wydanie - 3/2016.
Więcej


Zbiór 52 felietonów poświęconych współczesnej Polsce, Polakom, polityce, roli telewizji i mediów we współczesnym świecie, globalizacji i konsekwencji wynikającej z naszego otwarcia na świat.
Wydanie w postaci pliku PDF
Cena 10 zł.
Zamów


Książka o podróżach, poznawaniu, odkrywaniu i podbijaniu świata, o pokonywaniu kolejnych horyzontów ludzkiego rozwoju. Ludzie wędrują od wieków, zawsze chcieli zobaczyć, co jest za kolejną rzeką, górą, morzem, za nowym horyzontem. Ta wędrówka pozwoliła najpierw poznać naszą planetę, a dziś już zaprowadziła człowieka poza granice Układu Słonecznego. Kim są ci, którzy zmieniają historię świata? Dlaczego Krzysztof Kolumb odkrył Amerykę, a Mikołaj Kopernik „poruszył” Ziemię?
Wydanie w postaci pliku PDF.
Cena 10 zł.
Zamów

Wydanie drukowane



Historia powstania  * Dane techniczne * Słynne rajdy * Rozwiązania konstrukcyjne

Pierwszy pojazd z napędem na obie osie skonstruowano w 1824 r. a więc ponad pól wieku wcześniej od samochódu. Jednak dopiero wojskowi amerykańskiej armii jako pierwsi chcieli mieć pojazd, który pojedzie każdą drogą, pokona głębokie rowy  i wyposażony będzie we wciągarkę, tak by mógł poruszać się w każdym terenie.
Cena 10 zł.
Zamów

Wydania specjalne "Geografii w Szkole"

2011

2010

2009

2008


Cena kompletu wydań 50 zł
Cena jednego wydania 10 zł
Zamów



Nowość!


Więcej

Miasto, które zawsze chciało być wolne



 Piotr Paluchowski, Agnieszka Pawłowska-Kubik*

 

 

Miasto Gdańsk, obecnie szczycące się ponad 1000-letnią historią, od najdawniejszych czasów miało uprzywilejowaną pozycję z uwagi na strategiczne położenie niedaleko ujścia Wisły. Dlatego też wielokrotnie jego mieszkańcy byli związani z wydarzeniami nie tylko o randze regionalnej, lecz także europejskiej.

Przez wiele stuleci specyfiką miasta było również jego usytuowanie na pograniczu polsko-niemieckim. Jedna i druga strona czuły, że Gdańsk powinien należeć właśnie do niej, potwierdzając niejako słowa Napoleona Bonaparte „Gdańsk jest kluczem do wszystkiego”. Dopiero ustalenia po drugiej wojnie światowej spowodowały odsunięcie od miasta niemieckich granic oraz opuszczenie tych terenów przez osoby niemieckojęzyczne.

 

 

Średniowieczne początki

Najstarsze, uchwytne pod względem historycznym czasy dla Gdańska rozpoczynają się na przełomie IX i X w. W miejscu późniejszego ośrodka znaleziono ślady bardziej zorganizowanego osadnictwa. Obejmowało ono miejsce dzisiaj zwanym Grodziskiem bądź Górą Gradową. Współcześni historycy i archeolodzy wysuwają hipotezę mówiącą o tym, że być może był to tylko rodzaj strażnicy będącej częścią rozległego emporium handlowego[1], które znajdowało się w okolicach dzisiejszego Pucka. Z pewnością można jednak powiedzieć, że ówcześnie w pobliżu Grodziska znajdowała się również osada rybacka zlokalizowana obok dzisiejszego kościoła św. Mikołaja na gdańskim Starym Mieście. Koniec puckiego emporium datowane jest na połowę X w. i wiąże się z zajęciem tych terenów przez państwo Polan. Jednocześnie regionalną administrację przeniesiono do gdańskiego grodu.

Wspomniane 1000-lecie Gdańska tradycyjnie liczone jest od roku 997, gdy w mieście gościł św. Wojciech. Dzisiaj podkreśla się historyczną wagę tego wydarzenia. Nie chodzi w tym wypadku tylko o dokonanie pierwszego chrztu gdańszczan i przyjęcie przez nich wiary chrześcijańskiej, ale o pojawienie się sformułowania, utożsamianego bezpośrednio z Gdańskiem. Stało się tak za sprawą mnicha benedyktyńskiego Jana Kanapariusza, który opisując około 1000 r. życie św. Wojciecha, użył nazwy „Gyddanyzc”.  

Chrzest Polski, jak i gdańszczan nie oznaczał jednak, że wszyscy mieszkańcy przyjęli od razu nowe wierzenia. W Gdańsku dochodziło do konfliktów religijnych, ale również politycznych. Wiadomo, że miały one miejsce w okresie panowania Bolesława I Chrobrego oraz Mieszka II, prawdopodobnie powodując usamodzielnienie się Pomorza. Ponownie zostało ono wcielone do Polski w 1047 r., w czasie, gdy na tronie zasiadał Kazimierz I Odnowiciel. Na lata jego panowania datowane są początki nowego grodu gdańskiego zlokalizowanego blisko Motławy, gdzie powstał także port. Od tamtych czasów można z pewnością mówić o większym rozwoju handlu gdańskiego, choć najpewniej funkcjonował on znacznie wcześniej. Wymiana dóbr spowodowała szybki wzrost osady, a zabudowania zaczęły powstawać również w jej pobliżu. Aby zapewnić bezpieczeństwo osobom mieszkającym bezpośrednio obok, postanowiono w końcu XI w. teren ten ufortyfikować, powstało więc podgrodzie. Łącznie gród zamieszkiwało około 1000 osób i zajmował on ponad dwa hektary powierzchni. Głównymi zajęciami ludności było rybołówstwo, handel oraz rzemiosło. Założenie na Grodzisku dalej funkcjonowało z uwagi chociażby na walor strategiczny, gdyż górowało nad położoną poniżej osadą.

W dalszym ciągu gdańszczanie niechętnie widzieli nad sobą władzę dynastii Piastów. Doprowadziło to w 1069 r. do ponownego odłączenia się Pomorza Gdańskiego. Ówczesnym władcą Polski był wtedy Bolesław II Szczodry zwany Śmiałym. Ponownie Piastowie włączyli te tereny do swojego państwa w 1119 r. Dokonał tego Bolesław III Krzywousty, który w Gdańsku powołał swoich namiestników z rodziny Sobiesławiców. Pierwszym z nich miał być na wpół legendarny Sobiesław I. Jego kolejni następcy uznawani są za postacie historyczne. Byli to: Sambor I, Mściwój I oraz Świętopełk. Z okresu panowania Krzywoustego na Pomorzu pochodzi najstarsza wzmianka o funkcjonującej w Gdańsku świątyni, noszącej wezwanie Bożej Rodzicielki Marii. Ważnym elementem oddziałującym na miasto w okresie średniowiecza i nowożytności był klasztor cysterski ulokowany w 1186 r. w pobliskiej Oliwie. Z biegiem czasu stał się on ważnym posiadaczem ziemskim. Co do samego miasta, wiadomo również, że funkcjonował tam też kościół pod wezwaniem św. Mikołaja.

Od XIII w. datuje się ożywienie gospodarcze obejmujące basen Morza Bałtyckiego, które również zaznaczyło się w Gdańsku. Jednym z głównych partnerów handlowych stała się niemiecka Lubeka. Wielu lubeckich mieszczan, w poszukiwaniu nowych perspektyw, zaczęło przeprowadzać się nad Motławę. Wśród nich byli nie tylko kupcy, lecz także żeglarze korzystający z dobrej koniunktury. Najprawdopodobniej to wtedy dokonano lokacji pierwszego gdańskiego samorządu miejskiego. Miał on być skupiony w okolicach kościoła pod wezwaniem św. Katarzyny na Starym Mieście.

Jednym z gdańskich namiestników był Świętopełk, który w 1227 r. zdecydował się na wypowiedzenie posłuszeństwa polskim zwierzchnikom, jednocześnie stając się niezależnym księciem. Aby wesprzeć swoją władzę, zabiegał o poparcie Kościoła, dlatego jeszcze w tym samym roku kościół św. Mikołaja wraz z osadą oddał sprowadzonemu zakonowi dominikanów. Ówczesna sytuacja polityczna zmieniła się również z powodu pojawienia się na pomorskich terenach zakonu krzyżackiego. Jego władze chętnie widziałyby Gdańsk jako prężny ośrodek handlowy, ale w swoim państwie. Dlatego też Świętopełk, zwany przez potomnych Wielkim, stał się wrogiem Krzyżaków. Podobnie było z jego synem i następcą na książęcym tronie Mściwojem II. Ten dodatkowo musiał rozprawić się w latach 1271–1272 z buntem gdańszczan przeciwko swojej władzy. Aby zapobiec takim wypadkom w przyszłości, podjął decyzję o rozebraniu miejskich fortyfikacji oraz wprowadził swoich przedstawicieli do Rady Miasta.

W historii Polski Mściwój II zasłynął przede wszystkim z podpisania w 1282 r. w Kępnie układu z Przemysłem II. Dwanaście lat później, na jego podstawie, po śmierci gdańskiego namiestnika, ziemie pomorskie przeszły pod panowanie Piasta. W 1295 r. Przemysł II został polskim królem i zezwolił na postawienie na nowo gdańskich umocnień. Jednakże już w następnym roku został zamordowany, a gdańskim księciem ogłosił się inowrocławski Leszek. Zrezygnował on z tego tytułu bardzo szybko na rzecz swojego stryja Władysława Łokietka. Ten ustanowił w Gdańsku kantor kupców lubeckich, który mimo że ulokowany na miejskim terenie, to pozostawał poza jurysdykcją miejskich władz. Taka handlowa konkurencja nie spodobała się gdańskim mieszczanom i spowodowała opór przeciwko Łokietkowi.

Polityczne losy sprawiły, że władca ten częściowo przestawał mieć wpływ na to, co działo się w poszczególnych prowincjach. Gdańsk, podobnie jak większość ziem polskich, został przejęty przez czeskich władców, najpierw Wacława II, a później Wacława III. Gdy ten ostatni zmarł, ponownie Pomorze Wschodnie przypadło Łokietkowi, jednak nie na długo. Już w 1308 r. Gdańsk najechali margrabiowie brandenburscy, którzy doskonale wiedzieli, że zajęty wojną na Rusi i uśmierzaniem niepokojów w Małopolsce książę Władysław nie będzie w stanie temu przeciwdziałać. Łokietek poprosił o pomoc znajdujący się znacznie bliżej zakon krzyżacki. Krzyżacy taką nadarzającą się sytuację wykorzystali do własnych celów. Wprawdzie Gdańsk odbili z rąk Brandenburczyków, ale nie zamierzali miasta, ani Pomorza Wschodniego, oddawać Łokietkowi. Stało się ono na prawie 150 lat częścią państwa krzyżackiego. Liczne ówczesne przekazy mówią nie tylko o przejęciu Gdańska, lecz także o „rzezi” dokonanej na jego mieszkańcach. Łokietek i jego następcy przez wiele dziesięcioleci bezskutecznie domagali się zwrotu Pomorza.

 

 

Pod panowaniem krzyżackim

Zaraz na początku swego panowania nad miastem Krzyżacy dokonali rozbiórki fortyfikacji. Ocenia się, że Gdańsk znacznie wtedy podupadł i składał się głównie z mieszkańców osady rybackiej, która była położona w pobliżu dzisiejszej części miasta zwanej Osiekiem. Ożywienie przyszło jednak dosyć szybko, dzięki powstaniu nowego ośrodka zlokalizowanego w okolicach dzisiejszego historycznego centrum Gdańska, gdzie przebiegają ulica Długa i Długi Targ. Zyskał on nazwę Głównego bądź Prawego Miasta, w odróżnieniu od dawnej części zwanej odtąd Starym Miastem. Przy ulicy Długiej rozpoczęto budowę Ratusza Głównego Miasta, a niedaleko od niego zaczęto wznosić kościół Mariacki. Miejska topografia wzbogaciła się również o krzyżacki zamek, którego budowa rozpoczęła się w 1338 r. Prawnej lokacji doczekało się również Stare Miasto. Założono jeszcze jeden ośrodek: Młode Miasto, położone na obecnych terenach stoczniowych.

Gdańsk w okresie krzyżackim zyskiwał coraz większe znaczenie w sferze gospodarczej. W 1361 r. dołączył do Związku Miast Hanzeatyckich, zwanego potocznie Hanzą. Związek miał wspomagać ośrodki handlowe na polu ekonomicznym, politycznym oraz wojskowym. Jednakże na dalszej drodze rozwoju gospodarczego Gdańska stał władający nim zakon krzyżacki. Nakładał on na mieszczaństwo liczne podatki, które zmniejszały dochody z handlu. Mieszczaństwo bacznie obserwowało rozwój sytuacji między Krzyżakami a państwem polskim, szczególnie w okresie wielkiej wojny z zakonem (1409–1411). Po bitwie pod Grunwaldem w 1410 r. Gdańsk uznał jako swojego władcę króla Władysława II Jagiełłę, ale podpisany w następnym roku pokój toruński pozostawiał Pomorze Wschodnie w krzyżackich rękach. Jednakże opór przeciwko władzy krzyżackiej, również w innych pomorskich miastach, wzrastał, przyjmując formy zorganizowane. Pierwszym przełomem stało się założenie Związku Pruskiego w 1440 r., w którym gdańszczanie odgrywali znaczną rolę jako przedstawiciele największego miasta. Struktura ta miała bronić interesów mieszczaństwa przed władzą Krzyżaków. Drugim ważnym momentem był rok 1454. Wtedy to Związek Pruski poprosił króla Kazimierza IV Jagiellończyka (il. 3) o włączenie Pomorza Wschodniego i Gdańska do jego państwa. Konsekwencją tego był wybuch wojny zwanej trzynastoletnią (1454–1466).

W toku zmagań wojennych okazało się, jak wielką siłę ekonomiczną stanowiło gdańskie mieszczaństwo. Było je stać na zakup wojennych materiałów, a także opłacenie najemnych żołnierzy, którzy walczyli po stronie polskiej. Walki toczyły się z różnym skutkiem, jednakże ostatecznie zakon musiał oddać Gdańsk i znaczą część Pomorza na podstawie postanowień drugiego pokoju toruńskiego podpisanego w 1466 r.

 

 

Czas rozkwitu

Tym samym rozpoczynał się jeden z najlepszych okresów w dziejach miasta. Nowożytny sukces gospodarczy, mający również wpływ na kwestie polityczne oraz społeczne, zbudowano na podstawie przywilejów danych miastu przez króla Kazimierza. Jeden z nich, wystawiony jeszcze podczas trwającej wojny, w 1457 r., zwany jest przez historyków Wielkim Przywilejem. Przywileje dały ogromne możliwości gdańskim mieszczanom. Przede wszystkim miasto otrzymywało swobodny przewóz towarów Wisłą oraz rolę pośrednika handlowego pomiędzy Rzecząpospolitą a kupcami zagranicznymi. Odtąd przywiezione rzeką do portu zboże i inne produkty szlachcic mógł sprzedać tylko gdańszczanom, a ci odstępowali je kupcom zagranicznym. Był to bardzo intratny handel, który przynosił ośrodkowi największe bogactwo. Gdańsk szczycił się mianem „królewskiego miasta”, czego widomym znakiem był nadany przez władcę herb, w skład którego wchodziła złota korona i dwa krzyże na czerwonym tle (il. 4).

Bogaci mieszczanie gdańscy stali się niemal autonomiczni w państwie, w którym władza była zdecentralizowana, a król nie miał silnej pozycji. Mieszkańcy byli zadowoleni z takiego stanu, czego przykładem są liczne zabytki sztuki czerpiące z ówczesnych, jak i antycznych wzorów włoskich. Nie było to przypadkowe, gdyż próbowano w ten sposób nawiązać do republikańskiego Rzymu bądź Wenecji. Dla niektórych nowożytnych gdańszczan ich miasto stanowiło republikę, która miała prawo wyboru komu podlega, z czego, jak uważano, skorzystano podczas wojny trzynastoletniej. Również zachodni rynek europejski sprzyjał rozwojowi, bardzo potrzebowano tam produktów rolnych oraz leśnych z terenów Europy Środkowej i Wschodniej. Dlatego też Gdańsk, usytuowany obok ujścia Wisły, w okresie nowożytnym stał się jednym z najważniejszych europejskich ośrodków handlowych. Pod względem liczby ludności przez wiele dziesięcioleci był największym miastem Rzeczypospolitej (...)

Więcej przeczytacie w najnowszym wydaniu (3/2020) "Wiadomosci Historycznych".



* Autorzy są pracownikami Zakładu Historii i Filozofii Nauk Medycznych Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego.

[1] Emporium handlowe – ośrodek wymiany gospodarczej położony w pobliżu przecinających się szlaków handlowych. Głównymi przedmiotami handlu były żywność, niewolnicy oraz towary luksusowe.