ASPress - czasopisma pedagogiczne


ARCHIWUM WYDAŃ CYFROWYCH
       
Język Niemiecki



Wydania z lat 2009-2016 dostepne są w wersji elektronicznej jako pliki PDF. Są one identyczne z wersjami drukowanymi. Jednakże nie zawierają materiałów, które były na płytach CD/DVD dołączanych do niektórych wydań drukowanych.
W wersji drukowanej dostepne jest tylko jedno wydanie - 3/2016.
Więcej


Zbiór 52 felietonów poświęconych współczesnej Polsce, Polakom, polityce, roli telewizji i mediów we współczesnym świecie, globalizacji i konsekwencji wynikającej z naszego otwarcia na świat.
Wydanie w postaci pliku PDF
Cena 10 zł.
Zamów


Książka o podróżach, poznawaniu, odkrywaniu i podbijaniu świata, o pokonywaniu kolejnych horyzontów ludzkiego rozwoju. Ludzie wędrują od wieków, zawsze chcieli zobaczyć, co jest za kolejną rzeką, górą, morzem, za nowym horyzontem. Ta wędrówka pozwoliła najpierw poznać naszą planetę, a dziś już zaprowadziła człowieka poza granice Układu Słonecznego. Kim są ci, którzy zmieniają historię świata? Dlaczego Krzysztof Kolumb odkrył Amerykę, a Mikołaj Kopernik „poruszył” Ziemię?
Wydanie w postaci pliku PDF.
Cena 10 zł.
Zamów

Wydanie drukowane



Historia powstania  * Dane techniczne * Słynne rajdy * Rozwiązania konstrukcyjne

Pierwszy pojazd z napędem na obie osie skonstruowano w 1824 r. a więc ponad pól wieku wcześniej od samochódu. Jednak dopiero wojskowi amerykańskiej armii jako pierwsi chcieli mieć pojazd, który pojedzie każdą drogą, pokona głębokie rowy  i wyposażony będzie we wciągarkę, tak by mógł poruszać się w każdym terenie.
Cena 10 zł.
Zamów

Wydania specjalne "Geografii w Szkole"

2011

2010

2009

2008


Cena kompletu wydań 50 zł
Cena jednego wydania 10 zł
Zamów



Nowość!


Więcej

Sole

Sól soli  nierówna


Mówiąc o soli, nawet jako chemicy, najczęściej od razu myślimy o najzwyklejszej soli stosowanej w kuchni, czyli o chlorku sodu. Ale czy wiemy, jaka jest historia solenia potraw, bo przecież ludzkość nie zawsze używała tej soli w takim stopniu jak obecnie? Dlaczego do poprawiania smaku potraw używamy tylko niewielu z jej licznych naturalnych odmian, różniących się barwą, a nawet smakiem? Paradoksalnie, zdawać by się mogło, że pospolity chlorek sodu jest związkiem prostym, bez którego człowiek żyć nie może, tak by jego organizm mógł prawidłowo funkcjonować, ale zarazem, jak się okazuje, może też być trucizną. W ostatnich dziesięcioleciach spożycie soli przez ludzi zarówno w Polsce jak i na świecie niepokojąco wzrosło, co niestety często niesie ze sobą poważne skutki zdrowotne.  
Historia powstania złóż soli
Wszystkie znajdujące się na Ziemi złoża soli, których zasadniczym składnikiem są kryształy NaCl, powstały około 250 milionów lat temu i są pochodzenia morskiego. W tak dawnych czasach także w Europie panował gorący i suchy klimat, który odpowiada obecnie głównie śródziemnomorskiemu klimatowi przybrzeżnemu, czego skutkiem było zagęszczanie się wody morskiej. Tak powstałe nasycone roztwory soli powoli opadały na dno. W kolejnym etapie wpływała w te miejsca nowa woda morska i wkrótce potem także miało miejsce jej odparowanie. Powodowało to znaczny wzrost stężenia soli w tych miejscach. Ze względu na to, że substancje zawarte w wodzie odznaczają się różną rozpuszczalnością, najpierw powstawały pokłady wapienia i dolomitu, a następnie gipsu. W ciągu wieków złoża przemieściły się na znaczne głębokości i zostały przykryte wielkimi warstwami sedymentów. We wnętrzu Ziemi, na dużych głębokościach, panowało wysokie ciśnienie i temperatura, czego wynikiem były zmiany tektoniczne wynikające ze ściskania czy osuwania warstw. W taki sposób powstawały złoża, które różniły się położeniem i miały inny szczegółowy skład chemiczny.
Sól kamienna, zaliczana do skał osadowych (tzw. halityt) i należąca do grupy
skał chemicznych, utworzyła się w wyniku wytrącania się halitu, kiedy następowało odparowywanie wody z mórz albo słonych jezior. Innymi często występującymi wraz z chlorkiem sodu w złożach składnikami są: gips, anhydryt oraz sole potasowo-magnezowe. Czas powstania złóż soli kamiennej datuje się na epokę permu i trzeciorzędu, choć powstają również współcześnie np. w Morzu Kaspijskim. Największe złoża soli kamiennej zlokalizowane są na terenie: Rosji, USA, Niemiec, Francji i Chin. W Polsce duże złoża soli kamiennej, pochodzące z epoki górnego permu (cechsztynu) jako wynik parowania morza cechsztyńskiego (225 – 210 milionów lat temu) występują w północno-zachodniej oraz środkowej części kraju (Kłodawa, Inowrocław), na głębokości 3-6 km pod powierzchnią ziemi. Obecne są także niewielkie złoża pochodzące z epoki trzeciorzędu (miocenu) - w rejonach Bochni i Wieliczki. W Inowrocławiu odkryto najstarsze ślady eksploatacji soli ze słonych źródeł, których wiek szacuje się na VII - VIII wiek p.n.e. Ocenia się, że roczna światowa produkcja soli kamiennej w 1993 roku wyniosła prawie 183 mln ton, w tym w Polsce 3,1 mln ton. Sól ta znajduje różnorodne zastosowanie w przemyśle: chemicznym, spożywczym (sól kuchenna - NaCl), a także jako substrat (składnik wyjściowy) do produkcji sody i chloru.    
Ach ten chlorek sodu! Trochę o historii soli i soleniu potraw
W dawnych czasach sól była znacznie mniej popularna w codziennej diecie ze względu na jej ograniczoną dostępność, choć wydaje się, że była pozyskiwana przez ludzi praktycznie „od zawsze”. Trzy znane nam współcześnie podstawowe metody uzyskiwania soli były też stosowane w starożytności, a mianowicie: zagęszczanie roztworów soli ze źródeł solankowych, odparowywanie wody morskiej oraz wydobywanie soli kamiennej w kopalniach. Sól była tak cenna, że już w epoce żelaza ludność zamieszkująca Europę rozpoczęła wydobycie soli z głębszych pokładów: drążono głębokie szyby, kopano tunele oraz przestronne jaskinie. Dla Egipcjan była podstawowym i niezbędnym składnikiem w procesie mumifikacji. Handel solą kwitł w starożytności też w innych regionach, wydobywano ją w kopalni soli na pustyni libijskiej i transportowano Rzymianom i Arabom, skąd dalej docierała nawet do Indii. Rzymianie wybudowali trakt Via Salaria umożliwiający transport soli z wybrzeża do Rzymu, droga ta istnieje do dziś. Kopalnie soli już dawno temu stawały się rejonami, wokół których powstawały osady ludzkie, aż z czasem w tych miejscach rodziły się miasta, których główną funkcją było wydobywanie oraz dystrybucja soli. W czasach późniejszych, takich jak średniowiecze, sól zyskała rangę „białego złota”, przez co wiele nazw europejskich miast, jak również rzek czy regionów, ma związek z solą, np. Salzburg, La Salle, Halle. Wielokrotnie zdarzały się napaście na regiony czy miasta „solne” w celu złupienia tego cennego skarbu. Gdy odkryto, że sól wykazuje właściwości konserwujące, stosowano ją między innymi do solenia mięsa, które wówczas - oczywiście bez lodówek i zamrażarek - psuło się bardzo szybko. Ponadto była niemal cudownym środkiem zachowującym dłużej świeżość złowionych ryb, co umożliwiało zaopatrzenie w ryby złowione w Morzu Bałtyckim i Północnym całej Europy, a to z kolei pozwoliło na handel rybami i zarazem wzmożone zapotrzebowanie na sól. Poza stosowaniem do konserwacji surowego mięsa dodawano ją też do wędzonego i suszonego. Obecnie sól jest produktem łatwo dostępnym, a w związku z tym tanim. Szacuje się, że ze znanych w ciągu dziejów różnych związków, kiedyś trudno dostępnych i bardzo drogich (np. kwas askorbinowy, penicylina, barwniki), a dzięki wysiłkom chemików obecnie łatwo otrzymywanych w laboratoriach i fabrykach, to właśnie chlorek sodu odnotował największy wzrost produkcji i zarazem największy spadek ceny. Poza wymienionymi wyżej losami soli w ciągu dziejów zajmuje ona także specyficzne miejsce w życiu człowieka, a w szczególności w kulturze - jest symbolem gościnności (witanie chlebem i solą), pomyślności, a także istnieją rejony świata, w których uznaje się, iż odpędza złe duchy i chroni przed pechem.  
Sól soli nierówna.
Dla każdego, kto nie jest na co dzień związany z chemią, solą jest zazwyczaj to i tylko to, czym solimy potrawy – sól kuchenna NaCl. Jedną z bardzo ważnych cech determinujących działanie i zastosowanie chlorku sodu jest jego ponadprzeciętna względem wielu innych soli rozpuszczalność w wodzie - ok. 36 g na 100 g zimnej wody. Ma to swoje przełożenie na to, że NaCl jest głównym składnikiem mineralnym występującym w słonych wodach, a także obecny jest w komórkach organizmu i płynach ustrojowych człowieka, pełniąc szereg bardzo istotnych funkcji. Chlorek sodu kojarzy nam się z białą krystaliczną substancją. Jednak naturalne złoża soli mogą być zabarwione, między innymi dzięki domieszkom innych pierwiastków, przede wszystkim przejściowych, np. Ni, Co, Cr, Fe, Mn, Cu,co wynika z konfiguracji elektronowej jonów tych metali w konkretnym otoczeniu chemicznym (...)  

Sole spożywcze, czyli ”kuchenne” rodzaje soli
Sole znajdujące się w złożach, które zostały wytworzone przez naturę nadają się do spożycia, co więcej często poza chlorkiem sodu (będącym ich głównym składnikiem) znajdują się w nich jeszcze inne pierwiastki, które wpływają na kolor, wygląd a w szczególności smak soli, co zasadniczo determinuje też ich zastosowania kulinarne. Współcześnie dostępnych jest wiele rodzajów soli, pochodzących z różnych części świata. Jak się jednak okazuje, nie każda sól jest równie słona jak nasza kuchenna i równie biała, jak najczęściej przez nas używany chlorek sodu i nie zawsze wydobywana jest w kopalniach, gdyż można ją też pozyskać z wody morskiej czy nawet rzecznej. Okazuje się, że każdy rodzaj soli spożywczej posiada inne właściwości smakowe, ma odmienny skład, odznacza się inną skalą słoności, a także inaczej rozpuszcza się w wodzie, ponadto w aspekcie typowo kulinarnym - różnie komponuje się w potrawach. Poniżej zestawiono te, które są najbardziej popularne: różnorodne sole morskie, sole wydobywane w kopalniach soli oraz pozyskiwane z ujść rzecznych.

Nasze lokalne, naturalne bogactwo – sól kamienna Sól kamienna stosowana najpowszechniej jako sól kuchenna składa się praktycznie wyłącznie z chlorku sodu. Chlorek sodu jest minerałem charakteryzującym się słonym smakiem, przez co sól kuchenna wykorzystywana jest jako środek spożywczy (…) Sól kamienna nie jest przetwarzana (ługowana) i dlatego ma największą zawartość cennych minerałów. Proces wydobycia soli ze złóż podziemnych prowadzony jest tradycyjną metodą górniczą. W kolejnym etapie poddaje się ją obróbce mechanicznej, polegającej na kruszeniu, mieleniu, oraz sortowaniu. W ten sposób można uzyskać sól drobnoziarnistą, jak i gruboziarnistą. Inną odmianą jest sól warzona, która jest już substancją jednorodną o śnieżnobiałym kolorze, otrzymywaną w procesie parowania i krystalizowania solanki. W procesie produkcji sól warzona zostaje niestety oczyszczona z większości mikroelementów naturalnie znajdujących się w pokładach solnych, a zarazem jest bardziej słona niż sól kamienna (…) Sole morskie Powstają poprzez odparowanie wody z wody morskiej pod wpływem działania promieni słonecznych i jako pozostałość otrzymuje się sól morską, tworzącą kryształy zwane halitem. W solach morskich poza chlorkiem sodu obecny jest też chlorek magnezu i chlorek wapnia, które odznaczają się higroskopijnością, więc sól morska często się zbryla i nie jest zbyt sypka. Ponadto te dwa ostatnie składniki osłabiają konserwujące działanie chlorku sodu, wobec czego ten rodzaj soli był znacznie mniej cenny niż halit, czyli chlorek sodu ze złóż kopalnianych. Sól morska bogata jest w związki jodu, który wpływa korzystnie na metabolizm oraz funkcjonowanie tarczycy (…)  

Słone mieszanki Od wielu lat dostępne są też mieszanki, czyli sole smakowe, w których poza solą znajdują się też inne składniki (sól + inne przyprawy czy dodatki) np. sól czosnkowa, sól cebulowa, sól ziołowa, sól selerowa czy sól koperkowa (…) W różnych regionach świata, w związku z różnorodnymi zwyczajami kulinarnymi, znane są także przyprawy z dodatkiem określonej soli lub też sole zmieszane z różnymi dodatkami. Przykładem jest między innymi sól Sharena - kolorowa bułgarska sól łącząca w sobie tradycyjną sól morską oraz aromatyczne ziołowe dodatki, takie jak: cząber górski, papryka słodka, kukurydza, oregano, kozieradka, kmin rzymski, pieprz czarny i tymianek.  
Zastosowanie soli
Sól należy do najczęściej stosowanych składników w przygotowaniu potraw. Okazuje się jednak, że sól jako chlorek sodu NaCl służy nam nie tylko do solenia potraw i nie tylko jako środek konserwujący żywność (przede wszystkim mięso, ryby i sery), poprzez ograniczenie, a nawet powstrzymanie rozwoju bakterii. Sól pozwala także na „wydobycie” smaku potrawy poprzez wyodrębnienie smaku innych składników. Sól ma też wpływ na wykształcenie się koloru potrawy czy aromatu, nawet w słodkich potrawach. Jest niezbędna w procesie pieczenia, gdyż równoważy działanie drożdży. Zapobiega utracie soli mineralnych podczas gotowania warzyw. Dla osiągnięcia oryginalnego smaku sól bywa dodawania do gorzkich czekolad. Znane są też inne sole, które znacznie ułatwiają nam obecnie życie (…)  
Jak ograniczyć stosowanie soli w spożywanych pokarmach? Sól w naszej diecie jest potrzebna, jednak jej nadmiar nie wpływa korzystnie na zdrowie człowieka, co jest problemem ogólnoświatowym. Średnie spożycie soli wynosi 11,5 g na osobę/dzień, przy czym nadmierne spożycie częściej dotyczy konsumentów z rejonów wiejskich (ok. 14 g na osobę/dzień) niż miejskich (ok. 10 g na osobę/dzień) i niestety rośnie. Według zaleceń WHO dla naszego zdrowia powinniśmy spożywać 6 g soli dziennie, a to raptem 1 łyżeczka i to łącznie we wszystkich pokarmach spożywanych w ciągu dnia.… Nadmiar soli powoduje zatrzymanie wody w organizmie, a także podwyższenie ciśnienia krwi, co powinny wziąć pod uwagę osoby mające problemy z układem krążenia. Istnieje kilka sposobów na ograniczenie stosowania soli w diecie, polegających na włączeniu do niej odpowiednich przypraw/ziół. Uważa się, że lubczyk jest naturalnym odpowiednikiem przyprawy maggi (bardzo słonej i często dodawanej np. do rosołu i innych zup). Sól można także zastąpić mieszanką bazylii z rozmarynem, z kolei estragon charakteryzuje się słonawym posmakiem, również tymianek zawiera dużą ilość substancji smakowych.  
Więcej przeczytacie w artykule Joanny Kurek „Różne oblicza soli kuchennej” w najnowszym wydaniu (6/2016) „Chemii w Szkole”.
(...) - skróty pochodzą od redakcji